على ابو الحسنى ( منذر )

70

فراتر از روش « آزمون - خطا » ! : زمانه و كارنامه سيد يزدى " صاحب عروة " ( فارسى )

سيد بر نظريات مخالف خويش در باب مقدمهء واجب ( و از آن جمله : مبانى نظر آخوند ) نقوض و ايرادات مختلفى را وارد مىساخت و اينان مىديدند كه اشكالات سيد ظاهرا وارد و بلاجواب است و نظريهء مرحوم آخوند قابل دفاع نيست . مع الوصف زمانى هم كه اشكالات ياد شده ، با آخوند در ميان نهاده مىشد ايشان آنها را پاسخ مىگفت و به همين‌گونه ، سيد نيز متقابلا با وارد ساختن نقوض تازه ، از نظريهء خود دفاع مىكرد . . . و فرزندان حاج آقا محسن عراقى درمانده بودند كه كدام نظريه را برگزينند ؟ ! آخر الامر گفتند اين‌طور نمىشود ! خوب است هردو استاد را در مجلسى واحد جمع كنيم تا حضورا در اين مسئله باهم بحث كنند و معلوم شود كه حق با كيست ؟ مجلسى تشكيل دادند و از هردو دعوت كردند . پس از تشكيل مجلس و حضور آخوند و سيد در آن ، گفتند كه : شما دو بزرگوار ، هردو اصول مىگوييد و بحثتان نيز دربارهء وجوب مقدمه است . منتهى شما ( خطاب به آخوند ) ذات مقدمه را واجب مىدانيد و شما ( خطاب به سيد ) قائل به مقدمهء موصله هستيد . امروز مىخواهيم ببينيم كدام نظريه درست است ؟ و غرض از دعوت شما آقايان نيز روشن شدن همين امر است . سيد رو به آخوند كرده و خطاب به ايشان مىگويد : شما در باب مقدمه ، غير حرفهاى آقاى كلانتر ( ميرزا ابو القاسم ، مقرّر معروف درس شيخ انصارى ) مطلبى اضافه داريد ؟ آخوند مىگويد : خير ، همان حرفها است . ما ذات مقدمه را مطلقا واجب مىدانيم . مرحوم سيد نقضى بر نظريهء وى وارد كرده و مىگويد : اگر كسى در آب غرق شده و طريق رسيدن به او و نجات وى ، منحصر در عبور از خانهء زيد باشد ، شما مىفرماييد اگر كسى نه به قصد نجات غريق ، به آن خانه برود بايد نمازش بدون رضايت صاحبخانه درست باشد ، چون خانهء مزبور ، حسب فرض ، طريق منحصر براى نجات غريق بوده و ورود به آن خانه - از باب مقدمه - واجب است و نمىتواند حرام باشد ، لذا نماز كسى هم كه بدون قصد نجات وارد آن خانه شده ، بايد صحيح باشد . آيا شما ملتزم به صحت نماز چنين كسى هستيد ؟ ! با قول به وجوب ذات مقدمه ناگزير بايد ملتزم به چنين چيزى بشويد ، درحالىكه درست نيست . مرحوم آخوند براى يافتن پاسخ اين اشكال ، عميقا به فكر فرومىرود ، چندانكه از مجلس و اوضاع و احوال آن غافل مىگردد . سكوت و تفكر آخوند مدت نسبتا زيادى - ظاهرا حدود يك ساعت و نيم - به طول مىانجامد و آسيد محمد كاظم يزدى پس از گذشت نيم ساعت ، وقتى مىبيند از پاسخ خبرى نيست برخاسته و مجلس را ترك مىگويد . چندى